Gemi adamı hakları, 4857 sayılı İş Kanunu'nun kapsamı dışında kalan gemi çalışanları için 854 sayılı Deniz İş Kanunu'nda ayrı bir düzenlemeye bağlanmıştır. Bu kanun, çalışma süresinden kıdem tazminatına kadar birçok konuda genel işçi hukukundan farklı ölçüler getirir.
Gemi adamı hakları konusunda avukatlarımızla görüşme yapmak için Online Avukat Randevu sayfamızdan randevu alabilirsiniz.
- Ayrı bir kanuna tabidir: Gemi adamları 4857 sayılı İş Kanunu'na değil, 854 sayılı Deniz İş Kanunu'na tabidir.
- Kapsam gemi büyüklüğüne bağlıdır: Kanun, Türk bayrağı taşıyan yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde çalışanları kapsar.
- Çalışma süresi haftada 48 saattir: Genel iş süresi günde sekiz, haftada kırk sekiz saat olarak belirlenmiştir.
- Yıllık izin altı ay çalışmayla doğar: Aynı işveren veya gemide bir takvim yılı içinde en az altı ay çalışan gemi adamı izne hak kazanır.
- Kıdem tazminatı şartları farklıdır: Hizmet akdinin işverence haklı sebep dışında feshi veya gemi adamının haklı feshi hâlinde doğar.
- Ücretin ödenmemesi haklı fesih sebebidir: Kanun veya sözleşmeye aykırı ödeme, gemi adamına derhal fesih imkânı tanır.
Hangi Gemilerde Çalışanlar Deniz İş Kanunu Kapsamındadır?
854 sayılı Deniz İş Kanunu, Türk Bayrağı taşıyan ve yüz veya daha yukarı grostonilatoluk gemilerde hizmet akdiyle çalışan gemi adamlarını kapsar.[1] Aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı yüz veya daha fazla olduğunda ya da işveren beş veya daha fazla gemi adamı çalıştırdığında da kanun uygulanır.
Yabancı bayraklı gemilerde çalışan Türk gemi adamları bu kanunun kapsamı dışında kalır. Sandal, mavna ve şat gibi küçük deniz taşıtları da kanunun uygulanmasında gemi sayılır.
Kapsam dışında kalan küçük tekne ve gemilerde çalışan personel, koşulları taşıması halinde 4857 sayılı İş Kanunu'na tabi olur. Bu ayrım özellikle küçük turizm tekneleri ve balıkçı gemilerinde çalışanlar için önemlidir, çünkü hangi kanunun uygulanacağı doğrudan kıdem tazminatı ve izin hesabını değiştirir.
Gemi adamı hakları ile ilgili durumunuza özel bir değerlendirme almak için görüşme öncesinde Avukata Sor sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Gemi Adamının Çalışma Süresi Kaç Saattir?
Gemi adamının genel iş süresi günde sekiz, haftada kırk sekiz saattir ve bu süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünür.[2] İşveren, vardiya, yemek ve dinlenme saatlerini gösteren bir çizelgeyi gemi adamlarının görebileceği bir yere asmakla yükümlüdür.
Bu sürenin üzerindeki her çalışma fazla saatlerle çalışma sayılır ve normal ücretin saat başına düşen tutarının yüzde 25 artırılmasıyla ödenir. Bu oran, 4857 sayılı Kanun'daki yüzde 50 fazla mesai zammından belirgin şekilde düşüktür.
Uygulamada bazı davalarda, sonradan yürürlüğe giren Türk Borçlar Kanunu'nun 402. maddesindeki %50 zam oranının gemi adamlarına da uygulanması gerektiği ileri sürülmektedir. Yargıtay, özel kanun niteliğindeki Deniz İş Kanunu'nun bu konuda açık ve öncelikli bir düzenleme içerdiğini, dolayısıyla gemi adamının fazla çalışma ücretinin %25 zamlı hesaplanması gerektiğini şu şekilde açıklamıştır:[3]
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2020/7489, K. 2020/16780, T. 25.11.2020"Somut olayda, Deniz İş Kanunu'nun 28. maddesinde yer alan açık düzenleme karşısında fazla çalışma ücretinin % 25 zamlı ücretten hesaplanması gerektiği, sonradan yürürlüğe giren Türk Borçlar Kanunu'nun 402. maddesinin Deniz İş Kanununa tabi çalışanlar açısından uygulanamayacağı, gemi adamının fazla çalışma ücretinin % 25 zamlı olarak hesaplanarak hüküm altına alınması gerektiği anlaşıldığından fazla çalışma ücretlerine dair fark taleplerin reddi gerekirken, yazılı şekilde kabule dair hüküm kurulması hatalıdır."
Gemi Adamının Yıllık İzin Hakkı Kaç Gündür?
Aynı işveren veya aynı gemide bir takvim yılı içinde en az altı ay çalışan gemi adamı yıllık ücretli izne hak kazanır.[4] İzin süresi altı aydan bir yıla kadar hizmette 15 günden, bir yıl ve üzeri hizmette ise yılda bir aydan az olamaz.
Bir aylık izin, tarafların anlaşmasıyla aynı yıl içinde ikiye bölünebilir. Gemi adamı, izin dönemine ek olarak yedi güne kadar ücretsiz yol izni de talep edebilir.
Aşağıdaki tablo, gemi adamının bazı temel haklarını 4857 sayılı Kanun'daki genel işçi hakları ile kıyaslamaktadır.
| Konu | 854 Sayılı Deniz İş Kanunu | 4857 Sayılı İş Kanunu |
|---|---|---|
| Fazla çalışma ücreti zammı | %25 | %50 |
| Yıllık izin (1 yıl ve üzeri hizmet) | En az 30 gün | 14-26 gün arası |
| Kapsam | Yalnızca 100 groston ve üzeri Türk bayraklı gemilerde çalışan gemi adamı | Kanunda sayılan istisnalar dışındaki tüm işçi |
Gemi Adamının Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
Gemi adamının hizmet akdi işveren tarafından haklı nedenler dışında feshedildiğinde veya gemi adamının ölümü, askerlik ya da emeklilik sebebiyle sona erdiğinde her tam yıl için 30 günlük ücret tutarında kıdem tazminatı ödenir.[5]
Kıdem hesaplanırken hizmet akdinin aralıklarla yeniden kurulmuş olması önemli değildir, aynı işverenin bir veya farklı gemilerinde çalışılan süreler birlikte değerlendirilir. Ücretin sabit olmadığı sefer veya parça başı usullerde son bir yıllık ortalama ücret esas alınır.
Gemi Adamının İhbar Süresi Ne Kadardır?
Süresi belirsiz hizmet akdinin bozulmasından önce karşı tarafa bildirim yapılması zorunludur. Bildirim süresi, altı aya kadar hizmette iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arası hizmette dört hafta, bir buçuk ile üç yıl arası hizmette altı hafta, üç yıldan fazla hizmette sekiz haftadır.[6]
Bu sürelere uyulmadan yapılan fesihte, bildirimde bulunmayan taraf karşı tarafa ihbar tazminatı ödemek zorundadır. Gemi adamının sendikaya üye olması veya şikayette bulunması gibi sebeplerle işten çıkarılması halinde bu tazminat üç kat olarak ödenir.
Gemi Adamı Hangi Hallerde Kendisi Haklı Nedenle İşten Ayrılabilir?
Ücretin kanun veya sözleşme hükümlerine göre ödenmemesi, gemi adamına haklı fesih imkanı tanır. İşverenin veya işveren vekilinin denizcilik kural ve teamüllerine ya da ahlak ve adaba aykırı davranması da aynı sonucu doğurur.
Bu hallerde fesih hakkı, karşı tarafın davranışının öğrenilmesinden itibaren altı iş günü ve her halde olayın gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. Aksi halde fesih hakkı düşer.
Geminin herhangi bir sebeple otuz günden fazla seferden kaldırılması veya gemi adamının sürekli çalışmasına engel bir hastalığa yakalanması halinde ise taraflardan herhangi biri sözleşmeyi feshedebilir. Uygulamada bu tür fesihlerde kıdem tazminatı hakkı, feshin hangi tarafça ve hangi gerekçeyle yapıldığına göre ayrıca değerlendirilir.
Gemi Adamı Hakları İş Kanunu'ndan Nasıl Ayrılır?
Gemi adamı, asgari ücret ve sendikal haklar gibi konularda diğer işçilerle aynı temel korumadan yararlanır, çünkü asgari ücreti dahi doğrudan İş Kanunu'ndaki hükme göre belirlenir. Buna karşılık çalışma süresi, fazla mesai zammı ve izin gibi konularda 854 sayılı Kanun'un kendine özgü ölçüleri uygulanır ve bu ayrımın gözden kaçırılması alacak hesaplarının hatalı çıkmasına yol açabilir. İşçi haklarının tüm kategorilerine dair genel çerçeve için İş Kanununa Göre İşçi Hakları rehberimize bakabilirsiniz.
Gemi adamı hakları konusunda detaylı bilgi almak için hemen İletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Gemi Adamı Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gemi adamı haklarını okuyan okuyucularımızın sıkça sorduğu ek soruları bu başlıkta yanıtladık.
Gemi adamı kimdir?
Bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit, tayfa ve benzeri kişilere gemi adamı denir.
Balıkçı teknelerinde çalışanlar Deniz İş Kanunu kapsamında mıdır?
Tekne 100 grostonilatonun altındaysa ve işveren 5'ten az gemi adamı çalıştırıyorsa kanun kapsamı dışında kalınır, bu durumda genel hükümler uygulanır.
Gemi adamının asgari ücreti farklı mı belirlenir?
Hayır. Gemi adamının asgari ücreti de İş Kanunu'ndaki ilgili hükme göre tespit edilir, deniz işçiliğine özgü ayrı bir asgari ücret bulunmaz.
Gemi adamı fazla çalışma ücretini nasıl ispatlar?
Fazla çalışmalar işveren tarafından noterden tasdikli ayrı bir deftere işlenir, gemi adamı bu defter kaydına ve varsa vardiya çizelgesine dayanarak alacağını ispatlayabilir.
Gemi kaybolursa veya el değiştirirse gemi adamının hakları ne olur?
Geminin kaybı, terk edilmesi veya bayrağını değiştirmesi halinde hizmet akdi kendiliğinden sona erer. Devir halinde ise kıdem tazminatından eski ve yeni işveren birlikte sorumlu tutulur.
Gemi adamının yurda dönüş masrafını kim karşılar?
Hizmet akdi yurt dışında sona eren gemi adamının bağlama limanına dönüş yol ve iaşe masrafları, fesih işverenden kaynaklanmadıkça işveren tarafından karşılanır.
Gemi adamının işçilik alacaklarında zamanaşımı süresi kaç yıldır?
Deniz İş Kanunu'ndan doğan işçilik alacakları da genel işçilik alacakları gibi 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
Referans ve Kaynaklar
[1] 854 sayılı Deniz İş Kanunu, madde 1 - Kanun kapsamı.
[2] 854 sayılı Deniz İş Kanunu, madde 26 - İş süresi.
[3] Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2020/7489, K. 2020/16780, T. 25.11.2020 — Deniz İş Kanunu'na tabi gemi adamının fazla çalışma ücretinin, sonradan yürürlüğe giren Türk Borçlar Kanunu'nun 402. maddesindeki %50 oranı değil, özel kanun niteliğindeki Deniz İş Kanunu'nun 28. maddesindeki %25 oranı üzerinden hesaplanması gerektiği.
[4] 854 sayılı Deniz İş Kanunu, madde 40 - Yıllık ücretli izin.
[5] 854 sayılı Deniz İş Kanunu, madde 20 - Kıdem tazminatı.
[6] 854 sayılı Deniz İş Kanunu, madde 16 - Aktin çözülmesinde bildirim.
Av. Kazım Ceylan • Tarih: 28 Temmuz 2026
