Acentelik Sözleşmesi Örneği

Acentelik Sözleşmesi

Acentelik sözleşmesi, işletmeye bağlı bir çalışan konumunda olmayan bir tacirin, belirli bir yer veya bölgede başka bir tacirin işletmesini ilgilendiren sözleşmelere sürekli olarak aracılık etmeyi ya da bu sözleşmeleri o tacir adına yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Kurum, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 102 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir.^[1]

Tanımdan dört unsur çıkar. Acente müvekkilin çalışanı değildir, ilişki tek bir işlemle bitmez, faaliyet bir yer veya bölgeyle sınırlanır ve acente ya aracılık eder ya da sözleşmeyi müvekkil adına kurar.

Kanun bu ilişkide acenteyi güçlü tarafa karşı korur. Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez, sona erme sonrası rekabet yasağına ilişkin şartlar da acentenin aleyhine olduğu ölçüde geçersizdir.

Acente Kimdir ve Kimlerden Ayrılır?

Acente, müvekkil işletmeye bağlı olmayan, kendi ticari işletmesini yöneten ve müvekkilin işlerine sürekli aracılık eden tacirdir. Ticari temsilci, ticari vekil ve satış memuru işletmeye bağlı çalıştığı için acente sayılmaz. Simsar ise çoğu zaman tek bir işleme aracılık eder ve süreklilik unsurunu taşımaz.

Komisyoncuyla sınır daha incedir. Kendi adına ama yerli veya yabancı bir tacir hesabına sürekli olarak sözleşme yapmaya yetkili olanlara da Kanun acentelik hükümlerini uygular. Ürünü satın alıp kendi adına ve hesabına satan model ise acentelik değil, distribütörlük (tek satıcılık) sözleşmesidir.

Acentelik hükümlerinde boşluk varsa aracı acenteye simsarlık, sözleşme yapan acenteye komisyon, onlarda da hüküm yoksa vekalet sözleşmesi kuralları uygulanır. Sigorta, taşıma, deniz ticareti ve turizm alanındaki özel düzenlemeler saklıdır. Sigorta acenteliği 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu'na, seyahat acenteliği 1618 sayılı Kanun'a tabidir.

Tekel Hakkı ve Bölge Nasıl Düzenlenir?

Tekel hakkı ve bölge sözleşmede yazılı olarak belirlenir, yazılı bir aksi hüküm yoksa acente bölgesinde kendiliğinden tekel hakkına sahip olur. Müvekkil aynı bölgede aynı ticaret dalı için ikinci bir acente atayamaz, acente de o bölgede birbiriyle rekabet eden işletmeler hesabına çalışamaz.^[2] Bölge il, ülke ya da müşteri grubu olarak tanımlanır.

Kendisine bölge bırakılan acente, bölgesindeki müşterilerle kendi katkısı olmadan kurulan işlemler için de ücret isteyebilir. Müvekkil acenteyi devre dışı bırakıp doğrudan satış yapsa bile bu kural işler. Doğrudan satışa farklı bir oran ya da istisna uygulanacaksa sözleşmeye açıkça yazılır.

Sözleşme şu başlıkları içerir:

• Aracı ya da sözleşme yapmaya yetkili acente ayrımı
• Bölge ve tekel hakkı
• Acentenin yetki sınırları
• Komisyon oranı, avans ve ödeme zamanı
• Rapor ve hedef yükümlülükleri
• Fesih ihbar süresi
• Denkleştirme tazminatı şartları
• Rekabet yasağı süresi ve tazminatı
• Gizlilik ve yetkili mahkeme

Sözleşme yapma yetkisi ayrıca özel ve yazılı bir yetki ister. Yetki belgesinin acente tarafından ticaret siciline tescil ve ilan ettirilmesi zorunludur. Yetkisiz yapılan sözleşmeye müvekkil haberdar olur olmaz icazet verebilir, vermezse acente sözleşmeden kendisi sorumlu olur.

Komisyon Ne Zaman Hak Edilir?

Acente, aracılık ettiği işlem yerine getirildiği anda ve ölçüde komisyona hak kazanır. Taraflar bu anı sözleşmeyle müşterinin ödemesine bağlayabilir. O durumda bile müvekkil kendi edimini ifa edince acente, izleyen ayın son günü istenebilecek uygun bir avansa hak kazanır.^[3]

Müşterinin işlemi yerine getirmeyeceği kesinleşirse komisyon hakkı düşer ve ödenmiş tutar geri verilir. Müvekkilin kendi edimini yerine getirmemesi ise acentenin hakkını kural olarak ortadan kaldırmaz. Hak yalnızca ifa, müvekkile yüklenemeyen bir sebeple gerçekleşmediğinde ve o ölçüde düşer.

Hak kazanılan komisyon, doğduğu tarihten itibaren en geç üç ay içinde ve her halde sözleşmenin sona erdiği tarihte ödenir. Acente, hesabın dayanağı olan bilgileri ve ilgili defter kayıtlarının suretini isteyebilir. Suret verilmezse ya da kayıtların doğruluğundan kuşku duymayı gerektiren bir sebep varsa defterleri kendisi ya da bir uzman aracılığıyla inceler.

Uyuşmazlık çoğunlukla komisyonun tahsilata bağlanmasından çıkıyor. Tahsilat geciktikçe müvekkil ödemeyi de erteler, oysa Türk Ticaret Kanunu'nun 116. maddesindeki ödeme ve bilgi alma kuralları acente aleyhine değiştirilemez. Tahsilata bağlı bir düzen kurulacaksa avans hakkını ve üç aylık sınırı gözeten bir takvim yazılır.

Sözleşme Nasıl Sona Erer?

Belirsiz süreli acentelik sözleşmesi, taraflardan birinin üç ay önceden yapacağı fesih ihbarıyla sona erer. Belirli süreli sözleşme süre sonunda biter, süre dolduktan sonra uygulanmaya devam edilirse belirsiz süreli hale gelir. Haklı sebep varsa sözleşme, süreli olsa bile her zaman feshedilebilir.^[4]

Haklı sebep olmadan ya da üç aylık süreye uymadan fesheden taraf, karşı tarafın başlanmış işlerin tamamlanmaması yüzünden uğradığı zararı öder. Müvekkilin ya da acentenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi veya iflası, sözleşmeden ya da işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça ilişkiyi kendiliğinden sona erdirir. Bu durumda acenteye, işler tamamlansaydı alacağı ücrete oranlanan uygun bir tazminat ödenir.

Fesih bildirimi tacirler arasında şekle bağlıdır. Türk Ticaret Kanunu, sözleşmeyi feshe yönelik ihbarların noter, taahhütlü mektup, telgraf ya da güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılmasını arar. Süreli sözleşmenin uzamasını önlemek için gönderilen yazı da aynı yolla gider, bunun metni Sözleşme Yenilememe Bildirimi Örneği yazımızda yer alıyor.

Sona ermeden sonraki rekabet yasağı ancak yazılı yapılır ve müvekkilin imzaladığı bir belge acenteye verilir. Yasak en çok iki yıl sürer, acentenin bölgesi ya da müşteri çevresiyle sınırlıdır ve müvekkil karşılığında uygun bir tazminat öder.^[5] Ticari taraflar arasındaki diğer rekabet yasağı türleri Rekabet Etmeme Sözleşmesi Örneği yazımızda ele alınmaktadır.

Denkleştirme Tazminatı Nedir ve Nasıl Hesaplanır?

Denkleştirme tazminatı, acentenin kazandırdığı müşterilerden sözleşme sonrasında da yararlanan müvekkilin acenteye ödediği tazminattır ve son beş yılın ortalama yıllık komisyonunu aşmamak üzere hakkaniyete göre hesaplanır. Kanun üç şartı birlikte arar. Müvekkil yeni müşteriler sayesinde önemli menfaat elde etmeye devam etmeli, acente bu işler için ücret isteme hakkını kaybetmeli ve ödeme somut olayda hakkaniyete uygun düşmelidir.^[6]

Tavan, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucunda aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasıdır. İlişki daha kısa sürmüşse o süredeki ortalama esas alınır. Bu rakam bir üst sınırdır, kendiliğinden ödenecek tutar değildir.

Talep hakkı, sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülür ve bu haktan önceden vazgeçilemez. Acente sözleşmeyi müvekkilin haklı gösterecek bir eylemi olmadan feshetmişse ya da müvekkil acentenin kusuru yüzünden haklı sebeple feshetmişse denkleştirme istenemez. Aynı kural, hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık gibi tekel hakkı veren sürekli sözleşmelere de uygulanır.

Denkleştirme ve komisyon alacağı Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlendiği için bu davalar ticari davadır ve dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[7] Başvurunun nasıl yapıldığı Arabuluculuk Başvurusu Nasıl Yapılır yazımızda anlatılıyor.

Acentelik Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Acentelik sözleşmesinde yazılı şekil, tescil ve tahsilat yetkisi en çok merak edilen konular arasında.

Referans ve Kaynaklar

^[1] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.102 - acentenin tanımı ve boşlukta uygulanacak hükümler.

^[2] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.104 - inhisar.

^[3] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.114 - ücrete hak kazanma zamanı.

^[4] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.121 - acentelik sözleşmesinin sona erme sebepleri.

^[5] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.123 - rekabet yasağı anlaşması.

^[6] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.122 - denkleştirme istemi.

^[7] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A - dava şartı olarak arabuluculuk.