Sigortasız çalışma, işverenin işçiyi hiç SGK'ya bildirmeden çalıştırmasıdır. Eksik sigorta ise işçinin bildirilmiş olmasına rağmen ay içindeki çalışma günlerinin bir kısmının Kuruma hiç bildirilmemesi ya da eksik gösterilmesidir. İki durum da işçinin sosyal güvenlik haklarını zedeler, ancak hukuki sonuçları ve ispat yükleri farklı işler.
Her iki durumda da işçinin elinde asıl belirleyici olan, fiilen ne kadar süre ve hangi koşullarda çalıştığıdır. Kayıtlardaki eksiklik, bu fiili durumu ortadan kaldırmaz; yalnızca ispatını gerektirir.
Sigortasız Çalışma ve Eksik Sigorta konusunda avukatlarımızla görüşme yapmak için Online Avukat Randevu sayfamızdan randevu alabilirsiniz.
- İki farklı ihlal vardır: Sigortasız çalışmada hiç bildirim yapılmaz, eksik sigortada gün sayısı veya kazanç düşük gösterilir.
- Hizmet tespit davası açılabilir: İşçi, bildirilmeyen çalışma dönemini mahkeme kararıyla kayıtlara işletebilir.
- Müfettiş tutanağı güçlü delildir: SGK denetimi sonucu düzenlenen tutanak ve raporlar uyuşmazlıklarda belirleyici olur.
- Haklı fesih sebebidir: Sigortasız veya eksik günle çalıştırılma, İş Kanunu m. 24 uyarınca işçiye derhal fesih hakkı verir.
- Şikâyet mercii bellidir: İşçi SGK il müdürlüğüne, Çalışma ve İş Kurumu'na veya ALO 170'e başvurabilir.
- Emeklilik hesabını etkiler: Eksik bildirim, prim gün sayısını ve dolayısıyla aylık tutarını düşürür.
Sigortasız Çalışma ile Eksik Sigorta Arasındaki Fark Nedir?
Sigortasız çalışmada işveren, işçi için hiçbir işe giriş bildirgesi vermez. Oysa 5510 sayılı Kanun'un 8. maddesi işverene, sigortalıyı çalışmaya başlamadan önce Kuruma bildirme yükümlülüğü getirir.[1] Bu bildirim hiç yapılmazsa işçinin SGK sisteminde o işyerine ait hiçbir kaydı görünmez.
Eksik sigortada ise bildirim vardır, ancak işveren aylık prim ve hizmet belgesinde otuz günden az bir prim gün sayısı bildirir. Kalan günler genellikle bir "eksik gün kodu" ile açıklanır. Bu kodların anlamı ve listesi için SGK Eksik Gün Kodları yazımıza bakılabilir.
İşçi, kendi hizmet dökümünü e-Devlet üzerinden düzenli kontrol ederek eksik günü erken fark edebilir. Dökümün nasıl alınacağı için SGK Hizmet Dökümü Nasıl Alınır yazımıza bakılabilir.
Pratikte iki durum birlikte de görülür. İşveren işçiyi geç bildirir, bildirdikten sonra da bazı ayları eksik gün üzerinden gösterir. Sonuç açısından ikisi de aynı noktaya çıkar, çalışılan sürenin bir kısmı işçinin hizmet dökümüne hiç işlenmez.
Her eksik gün bildirimi kötü niyetli değildir. İşçi gerçekten kısmi süreli çalışıyorsa veya ay içinde ücretsiz izin kullanmışsa, eksik gün kodu bu durumu doğru biçimde yansıtır. Sorun, fiilen tam gün çalışılmasına rağmen günün eksik gösterilmesinde ortaya çıkar.
Sigortasız çalışma ile ilgili durumunuza özel bir değerlendirme almak için görüşme öncesinde Avukata Sor sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Sigortasız veya Eksik Sigortalı Çalışan İşçinin Hakları Nelerdir?
İşçinin elindeki iki temel yol birbirini tamamlar. Aşağıdaki liste bu yolları özetlemektedir.
- Hizmet tespiti: çalışılan sürenin mahkeme kararıyla SGK kayıtlarına işlenmesi.
- Şikayet: durumun SGK veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bildirilerek denetim başlatılması.
Fiilen çalışılan sürenin resmi kayda geçirilmesi için açılan dava, 5510 sayılı Kanun'un 86. maddesine dayanır.[2] Bu davanın şartları, süresi ve ispat araçları hakkında ayrıntılı bilgi Hizmet Tespit Davası yazımızdadır.
Bu dava beş yıllık bir süreye tabidir. Süre, sigortasız veya eksik geçen çalışmanın ait olduğu yılın sonundan itibaren işlemeye başlar ve bu süre dolduktan sonra dava hakkı kural olarak kaybedilir.
Bu iki yolun dışında işçi, eksik bildirilen dönemler için ücret ve diğer işçilik alacaklarını da işverenden talep edebilir. Sigortaya yansımayan kısım elden ödenmiş olsa bile, bu tutar kıdem ve ihbar tazminatı hesabında dikkate alınabilir. Alacağın ispatı burada da banka kaydı ve tanık beyanına dayanır.
Yargıtay, çalışma olgusunun ispatında izlenecek yöntemi ve tanık beyanlarının nasıl denetleneceğini şöyle özetlemiştir:[3]
Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E. 2007/3223, K. 2008/4, T. 14.01.2008"Çalışma olgusu her türlü delille ispatlanabilirse de çalışmanın konusu sürekli mi, kesintili mi olduğu başlangıç ve bitiş tarihleri konularında tanıkların sözleri değerlendirilirken bunların inandırıcılığı üzerinde durulmalı, işveren, işçi ve işyeriyle ilişkileri doğrulanmalı, işyerinin kapsam, kapasite ve niteliği ile bu beyanlar kontrol edilmeli, mümkün oldukça işyeri dönem bordrolarında yer alan ve çalışmaları dava konusu süreyi kapsayan çalışanlar dinlenilmeli, gerektiğinde işyeri komşu işyerlerinden kayıt, belge veya zabıta araştırması yolu ile belirlenmiş tanıkların beyanlarına başvurulmalıdır."
SGK Müfettiş Tutanağının İspat Gücü Nedir?
Denetim sonucu düzenlenen tutanak ve raporlar, hizmet tespit ve prim uyuşmazlıklarında en güçlü delillerden biridir. Ancak bu güç sınırsız değildir; Yargıtay, hangi tutanakların "aksi ispatlanıncaya kadar geçerli" sayılacağını ve bu geçerliliğin kimler için bağlayıcı olduğunu ayrıntılı biçimde sınırlamıştır:[4]
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2015/10841, K. 2015/11303, T. 09.06.2015"Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurları tarafından tutulan tutanaklar aksi kanıtlanıncaya kadar geçerlidir... Ne var ki, aksi kanıtlanıncaya kadar geçerli olan 'tutanaklar' ile ifade edilen; Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurları tarafından belgelere dayalı olarak düzenlenmiş olanlar ile belgeye dayalı olmamakla birlikte düzenlenmesinde hazır bulunan işveren, sigortalı veya üçüncü kişi beyanları uyarınca düzenlenerek doğruluğu ilgili kişilerin imzaları ile tasdik edilen ve imza inkarına konu olmayan tutanaklardır... Özellikle, rapor veya ekli tutanaklarda imzası bulunmayanlar yönünden, söz konusu tutanakların aksinin yazılı delille kanıtlanması yükümünden söz etmek mümkün değildir."
Kısacası, denetim sırasında hazır bulunup tutanağı imzalayan işçi veya işveren için tutanaktaki tespitin aksini ancak yazılı delille kanıtlamak mümkündür. Ama tutanakta imzası bulunmayan bir kişi bakımından bu ağırlaştırılmış ispat yükü işlemez; o kişi tanık dahil her türlü delille durumu çürütebilir.
İşçi Bu Durumu Nereye Şikayet Edebilir?
İşçi, sigortasız veya eksik günle çalıştırıldığını doğrudan bağlı bulunduğu SGK il müdürlüğüne ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın Alo 170 hattına bildirebilir. Şikayet üzerine SGK müfettişi işyerinde inceleme başlatır ve tespit tutanağı düzenler.
Bu tespit hem hizmet tespit davasında güçlü bir delil oluşturur hem de işveren için ayrı bir idari yaptırım süreci başlatır. Cezanın hangi hallerde ve ne tutarda uygulandığı için Sigortasız İşçi Çalıştırma Cezası yazımıza bakılabilir.
Uygulamada şikayetler en sık inşaat, güvenlik ve perakende gibi işçi devrinin yüksek olduğu sektörlerde görülür. Bu sektörlerde denetimler genellikle işyerinde fiilen kaç kişinin çalıştığının sayılmasıyla, yani baskın niteliğindeki kontrollerle yapılır.
Şikayet öncesinde işçinin elindeki belgeleri toparlaması sürecin sağlıklı ilerlemesini kolaylaştırır. İş yerinde kullanılan giriş kartı, mesai çizelgesi, iş kıyafeti teslim tutanağı ve iş arkadaşlarıyla yapılan yazışmalar bu aşamada değerli birer delildir. Şikayet sonrası açılacak hizmet tespit davasında da aynı belgeler kullanılabilir.
Sigortasız Çalışma Haklı Fesih Sebebi midir?
Evet, işçinin sigortasız veya eksik günle çalıştırılması 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesi uyarınca haklı fesih sebebidir.[5] İşçi bu nedenle iş sözleşmesini derhal feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.
Yargıtay bu hakkın kapsamını ve süreklilik gösteren niteliğini şöyle açıklamıştır:[6]
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2015/17205, K. 2017/19308, T. 28.11.2017"İşçinin sigorta primlerinin hiç yatırılmaması veya eksik bildirilmesi işçinin sosyal güvenlik hakkını ilgilendiren bir durum olsa da... sigorta primlerinin hiç yatırılmaması, eksik yatırılması veya düşük ücretten yatırılması hallerinde de işçinin haklı fesih imkanı vardır... İşçinin SGK primlerinin ödenmemesi temadi eden bir durum olmakla birlikte fesih hakkı ödemenin yapıldığı ana kadar kullanılabilir."
Bu son nokta önemlidir: eksik yatırılan primler işveren tarafından tamamlanırsa, işçinin bu sebebe dayalı fesih hakkı da o andan itibaren ortadan kalkar; işçi feshi geciktirmeden, eksikliği öğrendikten sonra makul bir süre içinde kullanmalıdır.
Sağlık, ücret ve mobbing gibi diğer haklı fesih sebepleriyle karşılaştırma için İşçinin Haklı Fesih Sebepleri yazımıza bakılabilir. Ancak sigortasızlık, tek başına ihbar süresini beklemeye gerek bırakmadan derhal fesih hakkı tanıyan sebeplerden biridir.
Durumunuza özel ön değerlendirme için İşçi Bilgi Formu'nu doldurabilirsiniz.
Sigortasız Çalışma ve Eksik Sigorta konusunda detaylı bilgi almak için hemen İletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Sigortasız Çalışma ve Eksik Sigorta Hakkında Sık Sorulan Sorular
Sigortasız veya eksik günle çalıştırıldığını düşünen okuyucularımızın en çok sorduğu soruları bu başlıkta topladık.
Sigortasız çalışma ile eksik sigorta arasındaki fark nedir?
Sigortasız çalışmada işe giriş bildirgesi hiç verilmez ve işçinin SGK'da o işyerine ait hiçbir kaydı bulunmaz. Eksik sigortada bildirim vardır, ancak ay içindeki çalışma günlerinin bir kısmı bildirilmez veya bir eksik gün koduyla açıklanır.
Sigortasız çalışan işçi ne yapmalıdır?
İşçi durumu SGK il müdürlüğüne veya Alo 170 hattına şikayet edebilir ve çalıştığı süreyi kayıt altına aldırmak için hizmet tespit davası açabilir. Ayrıca sigortasızlığı haklı fesih nedeni sayarak iş sözleşmesini kendisi feshedebilir.
Sigortasız çalışmanın ispatı hizmet tespit davasıyla nasıl yapılır?
Mahkeme, ücret bordrosu, banka kaydı, tanık beyanı ve SGK denetmen raporu gibi delilleri birlikte değerlendirerek çalışılan dönemi tespit eder. Dava beş yıllık bir süreye tabidir, işe giriş bildirgesi hiç verilmemişse bu süre aranmaz.
Eksik gün bildirimi tek başına dava sebebi olur mu?
Evet, eksik bildirilen günler de hizmet tespit davasının konusunu oluşturur. Eksik gösterilen her ay, işçinin emeklilik için gereken prim gün sayısını azaltır.
Sigortasız çalışma nedeniyle işten ayrılan işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Evet, sigortasız veya eksik günle çalıştırma 4857 sayılı Kanun'un 24. maddesi kapsamında haklı fesih sebebidir. İşçi bu nedenle iş sözleşmesini feshederse kıdem tazminatına hak kazanır.
SGK'ya şikayette bulunmak işten çıkarılma riski doğurur mu?
Şikayet başlı başına bir işten çıkarma sebebi değildir ve işçinin bu yüzden çıkarılması hukuka aykırıdır. Bu tür bir fesih, işverenin idari ve cezai sorumluluğunu artıran ayrı bir sonuç doğurur.
Sigortasız çalışan işçi emekli olabilir mi?
Sigortasız geçen süre kayıt altına alınmadığı sürece emeklilik hesabına dahil edilmez. Hizmet tespit davası kazanılıp kesinleştiğinde bu süre SGK tarafından hizmet dökümüne geriye dönük olarak işlenir.
Referans ve Kaynaklar
[1] 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, madde 8.
[2] 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, madde 86.
[3] Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E. 2007/3223, K. 2008/4, T. 14.01.2008 — çalışma olgusunun her türlü delille ispatlanabileceği, ancak tanık beyanlarının işyerinin kapsam ve kapasitesiyle karşılaştırılarak denetlenmesi gerektiği.
[4] Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2015/10841, K. 2015/11303, T. 09.06.2015 — kurum denetim tutanaklarının aksinin yazılı delille ispatı yükünün yalnızca tutanağı imzalayanlar bakımından işleyeceği.
[5] 4857 sayılı İş Kanunu, madde 24.
[6] Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2015/17205, K. 2017/19308, T. 28.11.2017 — primlerin hiç, eksik ya da düşük ücretten yatırılmasının işçiye haklı fesih hakkı verdiği, bu hakkın eksiklik giderilene kadar kullanılabileceği.
Av. Kazım Ceylan • Tarih: 28 Temmuz 2026
