İş Sözleşmesinde Cezai Şart Geçerliliği

İş sözleşmesinde cezai şart, taraflardan birinin sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü ihlal etmesi durumunda önceden belirlenmiş bir tutarı karşı tarafa ödemeyi üstlendiği hükümdür. Bu tür bir şart, iş sözleşmesinde yalnızca işçi aleyhine ve tek taraflı olarak kurulduğunda kural olarak geçersiz sayılır. Geçerliliği, karşılıklılık ilkesine uyup uymadığına ve öngörülen tutarın makul olup olmadığına bağlıdır.

İş sözleşmesinde cezai şart konusunda avukatlarımızla görüşme yapmak için Online Avukat Randevu sayfamızdan randevu alabilirsiniz.

Cezai Şartın Hukuki Dayanağı ve İşlevi

Cezai şart, borçlar hukukunun genel bir kurumu olup Türk Borçlar Kanunu'nun 179-182. maddelerinde düzenlenir.^[1] İş sözleşmelerine özgü ek bir güvence olarak işverenler bu hükmü genellikle işçinin belirli bir süre işte kalmasını, eğitim masraflarını geri kazanmasını veya sözleşmeye sadık kalmasını sağlamak amacıyla kullanır. Kanun koyucu, işçinin işveren karşısındaki zayıf konumunu gözeterek hizmet sözleşmelerindeki cezai şartlara ayrı bir sınır getirmiştir.

İş sözleşmesinde cezai şart ile ilgili durumunuza özel bir değerlendirme almak için görüşme öncesinde Avukata Sor sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Cezai Şartta Karşılıklılık İlkesi

Türk Borçlar Kanunu'nun 420. maddesi, hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulunu geçersiz sayar. Bu hüküm, cezai şartın taraflar arasında dengeli kurulmasını arayan karşılıklılık ilkesinin iş hukukundaki en somut yansımasıdır.

Uygulamada işverenler bazen sözleşmeye yalnızca işçiyi bağlayan, işverene hiçbir yükümlülük getirmeyen bir cezai şart maddesi ekler. Böyle bir madde, işçinin sözleşmeyi ihlal etmesi halinde tazminat ödemesini öngörürken işverenin aynı türden bir ihlaline hiçbir sonuç bağlamıyorsa mahkemece geçersiz sayılır. Cezai şartın geçerli olabilmesi için işverenin de karşılığında bir yükümlülük veya risk üstlenmiş olması aranır.

Bu kuralın tek istisnası, iş ilişkisi bittikten sonra işçinin rakip bir işte çalışmasını sınırlayan rekabet yasağı sözleşmesidir; burada yalnızca işçi aleyhine kurulmuş bir cezai şart da geçerli sayılabilir. Bu konudaki özel durum ve şartlar için Rekabet Yasağı Sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Eğitim Gideri Geri Ödeme Taahhüdünde Cezai Şart

İşveren, işçiyi belirli bir süre işyerinde tutmak amacıyla mesleki eğitim masraflarını karşılayıp buna karşılık bir hizmet taahhüdü isteyebilir. Bu taahhütname genellikle işçinin eğitim sonrası belirli bir süre işten ayrılmaması, ayrılırsa eğitim giderini geri ödemesi şeklinde bir cezai şart içerir. Yargıtay'ın yerleşik yaklaşımı, eğitim süresi ile mecburi hizmet süresi arasında makul bir denklik bulunduğu sürece bu tür bir cezai şartın tek taraflı görünse dahi geçerli kabul edilebileceği yönündedir.

Eğitim on iki ay sürmüşken işçiden beş yıllık bir mecburi hizmet taahhüdü istenmesi gibi orantısız durumlarda mahkeme, cezai şartı geçersiz saymak yerine genellikle tutarı veya süreyi makul bir düzeye indirir. Taahhütnamenin geçerliliği değerlendirilirken eğitimin işçiye sağladığı somut kazanım da göz önünde tutulur.

Belirli Süreli Sözleşmenin Erken Feshinde Cezai Şart

İşçinin haklı bir neden olmaksızın belirli süreli iş sözleşmesini süresinden önce bırakması, sözleşmeye konan bir cezai şart maddesiyle yaptırıma bağlanabilir. Bu maddenin geçerli sayılması için de karşılıklılık ilkesine uyulması, yani işverenin haksız erken feshinde de benzer bir yükümlülüğün öngörülmüş olması gerekir. Bakiye süre ücreti hesaplaması ve haklı neden istisnaları Belirli Süreli İş Sözleşmesinin Süresinden Önce Feshi yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Deneme Süresinde Cezai Şart Geçerli midir?

Deneme süreli iş sözleşmesinde taraflara, bildirim süresine ve tazminata gerek olmaksızın sözleşmeyi feshetme hakkı tanınır.^[2] Bu serbestiyi fiilen ortadan kaldıracak ağırlıkta bir cezai şart, deneme süresinin amacıyla bağdaşmadığı gerekçesiyle mahkemece sınırlanabilir veya geçersiz sayılabilir.

Deneme süresi içinde makul ölçüde ve yalnızca ağır bir sadakat ihlaline bağlanan cezai şartlar bu değerlendirmenin dışında tutulabilir. Ancak deneme süresinin adi bir işten ayrılmayı dahi caydıracak yükseklikte bir cezai şartla desteklenmesi, tarafların bu döneme özgü serbest fesih iradesiyle çelişir.

Hakimin Aşırı Cezai Şartı İndirme Yetkisi

Türk Borçlar Kanunu'nun 182. maddesinin üçüncü fıkrası, hakimin aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indireceğini hükme bağlar.^[3] Bu yetki, tarafların talebi olmasa dahi mahkemece resen kullanılması gereken bir yükümlülük niteliğindedir; salt bir takdir hakkı değildir.

İndirim yapılırken işçinin ekonomik durumu, aldığı ücret, ihlalin ağırlığı ve tarafların kusur derecesi birlikte değerlendirilir. Uygulamada mahkemeler, işçinin aylık ücretinin kat kat üzerindeki cezai şart taleplerini sıklıkla makul bir orana çeker.

Geçersiz Cezai Şart Nasıl İptal Ettirilir?

İşçi, sözleşmesindeki cezai şartın karşılıklılık ilkesine aykırı olduğunu veya tutarın aşırı olduğunu ileri sürerek bu hükmün geçersizliğinin tespitini talep edebilir. Bu talep, işveren tarafından açılan bir cezai şart davasında savunma olarak da ileri sürülebilir; ayrıca bağımsız bir tespit davasının konusu da olabilir. Uygulamada birçok işçi, sözleşmeyi imzaladığı anda bu maddenin geçersiz sayılabileceğini fark etmez ve tazminat talebiyle karşılaştığında hukuki yardım arar.

İş sözleşmesinde cezai şart konusunda detaylı bilgi almak için hemen İletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

İş Sözleşmesinde Cezai Şart Hakkında Sık Sorulan Sorular

Cezai şartın geçerliliğine dair en çok merak edilen soruları bu başlıkta yanıtladık.

---

Referans ve Kaynaklar

^[1] 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, madde 420 - Hizmet sözleşmelerinde ceza koşulu.

^[2] 4857 sayılı İş Kanunu, madde 15 - Deneme süreli iş sözleşmesi.

^[3] 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, madde 182 - Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi.